Bruxelles — les débuts
Ses parents tiennent un café au 241 de la rue Haute, au cœur du quartier populaire bruxellois des Marolles où joue régulièrement un accordéoniste que le très jeune Jean-Baptiste aime regarder jouer et écouter. Son père ayant remarqué son intérêt pour l'instrument, lui offre son premier instrument lorsqu'il a trois ans... Mais en carton.
Personne n'est musicien chez les Thielemans mais rapidement, il joue à la demande dans le bistrot familial des morceaux populaires de l'époque, beaucoup de musette, la Tonkinoise ou l'Internationale. Son père a des sympathies pour la gauche de Léon Blum. Voyant son talent et déjà le succès qu'il a auprès de la clientèle, ses parents l'encouragent et lui trouvent un professeur.
En 1929, la famille Thielemans quitte le quartier pour reprendre à Molenbeek, place communale, une mercerie, lingerie et vêtements de travail : « Au Palais du Cache-Poussière ». Jean-Baptiste va à l'école primaire rue de la Prospérité à Molenbeek, et effectue les secondaires à l'Athénée Royal de Koekelberg.
Dans les années 30, le jeune Jean-Baptiste découvre l'harmonica au cinéma dans un film avec James Cagney. Il achète alors son premier harmonica diatonique, un instrument qui va l'aider par son action « souffler-aspirer » afin de mieux contrôler l'asthme qui l'affectera toute sa vie.
Vers 1938, âgé de 16 ans, il découvre les étendues de jeu de l'harmonica en tentant de rejouer des musiques de film jouées par Ray Ventura, Larry Adler et Max Geldray . En 1939, il se décide à changer pour acheter son premier harmonica chromatique et s'inscrit en mathématiques à l'ULB (Université libre de Bruxelles). Il échoue cette première année à l'université, mais il a déjà d'autres plans de carrière.
Le déclenchement de la Seconde Guerre mondiale provoque la fermeture des universités et l'empêche de poursuivre ses études. Pendant l'Occupation, il se prend d'une forte passion pour le jazz et son jeu d'harmonica progresse vite, il joue ce qu'il écoute à la radio, et il découvre Louis Armstrong et Fats Waller sur un phono à remonter.
La guerre, la guitare et le nom « Toots »
En 1941, Jean-Baptiste est malade et cloué au lit. Son copain Gilbert vient lui rendre visite avec une guitare. Jean-Baptiste veut l'essayer et Gilbert décide alors d'un pari : « Si tu parviens à jouer ça, je te donne ma guitare! ». L'affaire est entendue. Après quelques minutes d'écoute d'un disque de Django Reinhardt, Jean-Baptiste, jeune accordéoniste-harmoniciste devient donc… guitariste en apprenant à en jouer à l'instinct et l'oreille. Une photographie atteste sa présence en 1942, lorsqu'avec les jeunes musiciens belges, il accueille Django Reinhardt qui devient son idole à la sortie de la Gare du Nord à Saint-Josse-ten-Noode.
Il se tourne alors vers la guitare qu'il travaille avec passion.
À la Libération, aguerri, il rejoint Le Jazz Hot, la formation d'Herman Sandy. Rapidement, il est considéré avec René Thomas, comme l'un des meilleurs guitaristes de Belgique.
Conscients de ses talents musicaux, Herman Sandy et Jacky Theunis estiment que « Jean-Baptiste, c'est pas assez « hip » », et qu'il devrait se choisir un prénom plus américain. « Et pourquoi pas « Toots » comme le trompettiste-compositeur-arrangeur Toots Camarata ou comme Toots Mondello, le saxophoniste de Lionel Hampton? » dont les journaux parlent à l'époque.
Après quelques instants de réflexions, Jean-Baptiste est convaincu : « Va pour Toots! ». Beaucoup plus swing que Jean-Baptiste, il ignorait alors que ce nouveau surnom va lui coller à la peau pour le reste de ses jours.
Vers l'Amérique
Toots Thielemans intègre l'orchestre de Robert De Kers en 1946, puis il joue dans ceux d'Yvon Debie et Rudy Bruder. Toujours « bon guitariste », il est alors surtout considéré comme un phénomène de l'harmonica chromatique avec lequel il improvise dans l'esprit de Charlie Parker.
Durant la fin d'année 1947, il profite d'une occasion inespérée pour accompagner à New York son oncle qui s'y rend pour ses affaires : ce sera son premier voyage aux États-Unis où il rêve de faire carrière avec son nouveau prénom. Durant son séjour, Toots Thielemans fait le tour des clubs, jamme à l'harmonica dans la 52e Rue et rencontre Billy Taylor, Howard McGhee, Lennie Tristano et Hank Jones. On le retrouve aussi photographié par le journaliste photographe William P. Gottlieb, jouant de la guitare pour accompagner le clarinettiste Joe Marsala sur la terrasse de l'Hickory House, 144 West 52nd Street, à New-York.
On le retrouve ensuite à Miami où Billy Shaw, l'impresario de Benny Goodman, le remarque alors qu'il joue sur la guitare de Chuck Wayne. Billy le recommande au clarinettiste, et ils lui proposeront quelques mois plus tard de les rejoindre à New York. Mais les demandes de visa et de carte verte sont longues et échouent souvent.
Sans possibilité de rester sur place, Toots rentre en Belgique et devra encore attendre quatre ans avant de pouvoir s'expatrier vraiment. Reconnu comme un des jazzmen belges des plus créatifs, il participe, à la guitare au festival de Nice en 1948, avec Jean Leclère (piano, vibraphone) et au Festival international de jazz à Paris All Stars à la Salle Pleyel début mai 1949. Des jam sessions lui offrent la possibilité de rencontrer enfin son idole, Charlie Parker, mais aussi de côtoyer Sidney Bechet, et un certain Miles Davis dont c'est le premier voyage à l'étranger. Il retrouvera par la suite le Bird à l'occasion de son séjour en Suède de 1950 à 1952.
La guitare devient son meilleur ambassadeur à cette époque, mais Toots gardera toujours un accordéon et ne se séparera jamais de ses harmonicas. Ses collègues musiciens le chambrent lorsqu'il se met à jouer de l'harmonica : « C'est un jouet, jette ça! », disent-ils. Mais ils ont tort, car Toots a déjà trouvé le son qui le rendra immortel, avec ses longues notes essentielles, ses modulations, ses altérations et ses résonances.
Le 22 août 1949, il épouse Netty et part en Italie avec le saxophoniste Flavio Ambrosetti pour une tournée. Arrivé à Rome, il rencontre Benny Goodman, lequel se souvient d'avoir apprécié les enregistrements que Billy Shaw lui a fait écouter. Ils conviennent de se retrouver au Palladium de Londres pour la tournée européenne de Benny Goodman en 1950. Toots intègre à l'harmonica le sextet du clarinettiste qu'il accompagnera aussi au Danemark et en Suède.
Il reste quelque temps en Suède apprenant à parler suédois. Alors qu'il joue avec Reinhold Svensson (org) dans un hôtel de Stockholm, il voit entrer Charlie Parker, et il se met aussitôt à jouer note pour note le chorus de Lover Man enregistré par Bird. L'altiste, séduit déclare: « C'est le plus grand hommage qu'on puisse rendre à ma musique. ». Mais il ne sait pas encore qu'il va bientôt retrouver Parker à Philadelphie.
En 1951, il fait une tournée en Belgique avec le chanteur et guitariste Bobbejaan Schoepen.
En novembre 1951, il parvient à émigrer aux États-Unis comme employé de Sabena Airlines à New York où il travaillera durant six mois. En 1952, il finit par obtenir son précieux sésame : la carte verte. Toots Thielemans sera par la suite naturalisé américain.
Le George Shearing Quintet
Il participe à des sessions d'enregistrements avec Wardell Gray et Dinah Washington et il finit par retrouver le Charlie Parker All Stars à Philadelphie. Toots est ensuite engagé pour une très fructueuse collaboration au sein du George Shearing Quintet, principalement à la guitare, entre autres durant sept ans. Il se retrouvera toutefois à jouer de l'harmonica de temps à autre comme sur le titre Body and soul enregistré en 1953. L'utilisation par Thielemans de l'harmonica et plus précisément de la guitare Rickenbacker 325 à la fin des années 1950 convaincra un jeune John Lennon à utiliser les mêmes instruments. Entre 1953 et 1955, le groupe enregistre quatre albums avec Cal Tjader au vibraphone, Al McKibbon à la contrebasse et Bill Clark à la batterie : When Lights Are Low, An Evening With The George Shearing Quintet, A Sharing Caravane et Shearing in Hifi (MGM Records). Fin 1959, parait Latin Affair (Capitol Records), un album qui marque la fin d'une fructueuse collaboration et un départ au sommet : presque 50 ans après sa publication, l'album est selon le critique musical Tom Moon l'un des 1000 disques à écouter avant de mourir. En 1960, sort enfin un live On the Sunny Side of the Strip chez Capitol toujours.
La riche production discographique du Georges Shearing Quintet avec Jean Thielemans entre 1953 et 1960 comprend ainsi quatorze albums studio, un Live et deux compilations (un pour MGM records, un pour Capitol records). À noter que comme souvent chez Capitol records à cette époque, les musiciens ne sont hélas pas crédités sur les pochettes originales des albums publiés.
Une compilation Just For You - Live In The 1950's de trois concerts live inédits est sortie en 2000 sur le label « Jazz Band Records », les enregistrements datent d'entre 1956 et 1958 et ont été effectués au Zardi's à Hollywood, au Basin Street Night Club et au The Roundtable de New York.
On le retrouve ensuite dans la grande tournée des Birdland All Stars au sein desquels il est le seul musicien européen aux côtés de Count Basie (piano), Lester Young (ténor saxophone) et Billie Holiday (voix).
Bluesette et la consécration
On le retrouve sur scène lors des tournées mondiales de Roy Eldridge et Zoot Sims, et il en profite pour faire quelques concerts en solo. Roy Elridge lui offre ses premières expériences avec Lena Horne et Chico Hamilton.
Il compose Bluesette fin 1962, composition qui deviendra un standard et lui vaudra une renommée internationale. Dans ce morceau, il développe un nouveau son en sifflant et jouant de la guitare en même temps.
Durant les années 1960, Toots rencontrera aussi Quincy Jones, qui composera quelque vingt-et-une musiques de film durant cette décennie : une longue amitié et complicité professionnelle jamais démentie se noue entre eux. Cette rencontre importante lui permettra de pénétrer au sein de l'industrie musicale du cinéma américain.
Avec les droits d'auteur, Toots gagne assez d'argent pour s'acheter une Cadillac rouge, un appartement à Manhattan dans la 68e Rue et une jolie villa au bord de l'eau à Montauk, un village de pêcheurs au bout de Long Island : ce bord d'océan qui deviendra sa résidence principale à cette époque. À partir de 1970, il fera de fréquents allers-retours sur la terre de ses origines. La Belgique le redécouvre grâce aux concerts que le contrebassiste Roger Vanhaverbeke lui procure. Cela lui vaut des engagements aux Pays-Bas, en Suède ou encore en Allemagne avec le Big Band de Kurt Edelhagen.
Selon le magazine de jazz Jazz Hot, si on devait extraire les perles de son abondante production discographique, on retiendrait : The Sound, album qu'il grave en 1955 avec Ray Bryant et Oscar Pettiford (noté 4 étoiles par Down Beat) ; Man Bites Harmonica, album avec Kenny Drew, Pepper Adams, Wilbur Ware et Art Taylor ; sa rencontre avec Elis Regina (1972), Brazil Project (1991) ; mais surtout l'album Affinity qu'il grave en compagnie de Bill Evans au piano en 1978.
Les dernières décennies
En 1981, il est soudainement victime d'une attaque cardiaque qui le prive de la dextérité de sa main gauche. Mais Toots ne renonce pas pour autant à sa carrière d'harmoniciste, et continue de sillonner le monde pour donner près de 200 concerts par an.
Dans les années 1980, il étend encore son répertoire et collabore à de nombreux albums de jazz avec Jaco Pastorius et Peter Erskine, de rock avec Billy Joel ou encore de pop avec Julian Lennon.
Le nom de Toots Thielemans est aussi crédité parmi les musiciens de Frank Sinatra en 1984 sur l'album L.A. is my lady, notamment sur le titre Mack The Knife. Il expliquera plus tard : « Mais je n'y ai fait que de toutes petites choses. Le disque était produit par mon ami Quincy Jones. Au départ, j'avais été pressenti pour tout un album avec Sinatra. Je m'étais préparé. Mais à la dernière minute, tout a été décommandé. J'ai appris par la suite que Sinatra n'avait pas aimé ce que j'avais fait. Ça arrive ! Et je peux le comprendre. Mais j'en avais été tellement déçu que j'en ai fait un zona. De n'avoir eu l'occasion de jouer avec Sinatra aura été un des grands regrets de ma vie. »
Veuf et remarié à Huguette à qui il a dédié le titre For My Lady, en plus de son domicile new-yorkais, il s'établit définitivement à La Hulpe, dans la banlieue de Bruxelles, en 1991.
En 1998, il participe au single Le Bal des gueux d'Alec Mansion au profit de l'Opération Thermos, qui distribue des repas pour les sans-abris, dans les gares. Cette chanson est interprétée par trente-huit artistes et personnalités dont Toots Thielemans et de nombreuses personnalités belges de l'époque.
Soliste reconnu à l'harmonica, ses prestations musicales enjouées sont enregistrés pour des musiques de film comme Midnight Cowboy, The Getaway, Sugarland Express, Cinderella Liberty, Turks Fruit, Jean de Florette entre autres, et a également joué pour l'émission de télévision 1, rue Sésame.
Joueur de jazz avant tout, il devient la référence incontestable de l'harmonica, on lui doit des interprétations d'œuvres de Henry Mancini, du Tin Pan Alley (époque Al Jolson-Buddy DeSylva), de Hoagy Carmichael, et on le retrouve sur les albums de Charlie Haden, Ella Fitzgerald, David Sanborn, Quincy Jones, Bill Evans, Natalie Cole, Pat Metheny, Paul Simon, Oscar Peterson, Nick Cave, Frank Sinatra, Ray Charles, entre autres.
Toutes ces collaborations lui valent d'ailleurs être le vainqueur récurrent pendant cinq décennies de la catégorie « Instruments divers » pour le magazine américain de jazz Down Beat.
En 2002, le roi Albert II lui a conféré le titre de baron. Il fut nommé pour le titre De Grootste Belg (« le plus grand Belge ») en 2005 et finira vingtième dans la version flamande et quarante-quatrième dans la version francophone. Le 23 janvier 2010, il rejoint Philip Catherine sur scène dans l'église de Liberchies en Belgique à l'occasion du concert du centième anniversaire de la naissance de Django Reinhardt dans cette même commune.
Le 12 mars 2014, il annonce mettre un terme à sa carrière musicale. Toots Thielemans meurt de mort naturelle après une chute, le 22 août 2016. Il est enterré le 27 août 2016 à La Hulpe, sa ville de résidence dont il était citoyen d'honneur depuis 1993. Le 30 janvier 2017, une pièce commémorative est frappée en son honneur. Toujours à La Hulpe, on trouve deux sculptures : sur la première, située entre la maison communale et le petit musée, il est assis sur un banc ; la seconde est son buste situé dans le hameau de Gaillemarde où il habitait.
Brussel — het begin
Zijn ouders runden een café op nummer 241 van de Hoogstraat, in het hart van de volkse Marollenwijk in Brussel, waar geregeld een accordeonist speelde die de nog heel jonge Jean-Baptiste graag zag en hoorde spelen. Toen zijn vader zijn interesse voor het instrument opmerkte, gaf hij hem op zijn derde zijn eerste instrument... zij het van karton.
Niemand bij de Thielemansen was muzikant, maar al snel speelde hij op verzoek populaire deuntjes van die tijd in het familiecafé, veel musette, La Tonkinoise of De Internationale. Zijn vader voelde sympathie voor de linkerzijde van Léon Blum. Toen zijn ouders zijn talent zagen, en het succes dat hij al bij de klanten had, moedigden ze hem aan en zochten ze een leraar voor hem.
In 1929 verliet de familie Thielemans de wijk om op het gemeenteplein in Molenbeek een winkel in garen en band, lingerie en werkkledij over te nemen: “Au Palais du Cache-Poussière.” Jean-Baptiste liep lagere school in de Voorspoedstraat in Molenbeek, en volgde middelbaar onderwijs aan het Koninklijk Atheneum van Koekelberg.
In de jaren '30 ontdekte de jonge Jean-Baptiste de mondharmonica in de bioscoop, in een film met James Cagney. Hij kocht toen zijn eerste diatonische mondharmonica, een instrument waarvan de “blaas-zuig”-werking hem zou helpen om beter controle te houden over de astma die hem zijn hele leven zou blijven treffen.
Rond 1938, op zijn zestiende, ontdekte hij de speelmogelijkheden van de mondharmonica door filmmuziek na te spelen die werd gespeeld door Ray Ventura, Larry Adler en Max Geldray. In 1939 besloot hij over te stappen en kocht hij zijn eerste chromatische mondharmonica, en schreef hij zich in voor wiskunde aan de ULB (Université libre de Bruxelles). Hij zakte in dat eerste jaar aan de universiteit, maar had toen al andere carrièreplannen.
Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog leidde tot de sluiting van de universiteiten en verhinderde hem zijn studies voort te zetten. Tijdens de bezetting kreeg hij een sterke passie voor jazz, en zijn mondharmonicaspel vorderde snel; hij speelde wat hij op de radio hoorde, en ontdekte Louis Armstrong en Fats Waller op een opwindgrammofoon.
De oorlog, de gitaar en de naam “Toots”
In 1941 was Jean-Baptiste ziek en aan bed gekluisterd. Zijn vriend Gilbert kwam hem opzoeken met een gitaar. Jean-Baptiste wilde ze uitproberen, en Gilbert sloot een weddenschap: “Als je dat kan spelen, geef ik je mijn gitaar!” De afspraak stond. Na een paar minuten luisteren naar een plaat van Django Reinhardt werd Jean-Baptiste, tot dan een jonge accordeonist-mondharmonicaspeler, dus... gitarist, en leerde hij spelen op instinct en gehoor. Een foto bevestigt zijn aanwezigheid in 1942, toen hij samen met jonge Belgische muzikanten Django Reinhardt — die zijn idool werd — verwelkomde bij het verlaten van het Noordstation in Sint-Joost-ten-Node.
Hij wendde zich toen tot de gitaar, waarop hij vol passie oefende.
Bij de Bevrijding, inmiddels ervaren, sloot hij zich aan bij Le Jazz Hot, de groep van Herman Sandy. Al snel werd hij, samen met René Thomas, beschouwd als een van de beste gitaristen van België.
Herman Sandy en Jacky Theunis, zich bewust van zijn muzikale talent, vonden dat “Jean-Baptiste” niet “hip” genoeg klonk, en dat hij een meer Amerikaans klinkende voornaam moest kiezen. “En waarom niet 'Toots', zoals de trompettist-componist-arrangeur Toots Camarata, of Toots Mondello, de saxofonist van Lionel Hampton?” — namen waar de kranten het toen over hadden.
Na even nadenken was Jean-Baptiste overtuigd: “Toots wordt het!” Veel swingender dan “Jean-Baptiste” — hij wist toen nog niet dat die nieuwe bijnaam hem de rest van zijn leven zou bijblijven.
Op weg naar Amerika
Toots Thielemans trad in 1946 toe tot het orkest van Robert De Kers, en speelde vervolgens bij die van Yvon Debie en Rudy Bruder. Nog steeds een “goede gitarist”, werd hij nu vooral gezien als een fenomeen op de chromatische mondharmonica, waarop hij improviseerde in de geest van Charlie Parker.
Eind 1947 greep hij een onverwachte kans om zijn oom te vergezellen naar New York, waar die voor zaken naartoe ging: het werd zijn eerste reis naar de Verenigde Staten, waar hij droomde van een carrière onder zijn nieuwe naam. Tijdens zijn verblijf deed Toots Thielemans de clubs aan, jamde hij op mondharmonica op de 52e Straat en ontmoette hij Billy Taylor, Howard McGhee, Lennie Tristano en Hank Jones. Hij werd ook gefotografeerd door journalist-fotograaf William P. Gottlieb, terwijl hij gitaar speelde om klarinettist Joe Marsala te begeleiden op het terras van de Hickory House, 144 West 52nd Street, in New York.
Vervolgens dook hij op in Miami, waar Billy Shaw, de impresario van Benny Goodman, hem opmerkte terwijl hij op de gitaar van Chuck Wayne speelde. Billy beval hem aan bij de klarinettist, en enkele maanden later stelden ze hem voor om zich bij hen in New York te voegen. Maar visum- en greencardaanvragen duurden lang en mislukten vaak.
Zonder mogelijkheid om te blijven, keerde Toots terug naar België en moest hij nog vier jaar wachten voor hij echt kon emigreren. Erkend als een van de meest creatieve Belgische jazzmuzikanten, trad hij op gitaar op tijdens het festival van Nice in 1948, samen met Jean Leclère (piano, vibrafoon), en op het internationale jazzfestival van de Paris All Stars in de Salle Pleyel begin mei 1949. Jamsessies gaven hem eindelijk de kans om zijn idool Charlie Parker te ontmoeten, en ook om Sidney Bechet en een zekere Miles Davis te leren kennen, die toen zijn eerste buitenlandse reis maakte. Hij zou Bird later terugzien tijdens zijn verblijf in Zweden, van 1950 tot 1952.
De gitaar werd in die tijd zijn beste ambassadeur, maar Toots hield altijd een accordeon bij en deed nooit afstand van zijn mondharmonica's. Zijn collega-muzikanten plaagden hem wanneer hij mondharmonica ging spelen: “Dat is speelgoed, gooi dat weg!”, zeiden ze. Maar ze hadden ongelijk, want Toots had al de klank gevonden die hem onsterfelijk zou maken, met zijn lange, essentiële noten, zijn modulaties, zijn buigingen en zijn resonanties.
Op 22 augustus 1949 huwde hij met Netty en vertrok hij naar Italië met saxofonist Flavio Ambrosetti voor een tournee. Aangekomen in Rome ontmoette hij Benny Goodman, die zich herinnerde dat hij had genoten van de opnames die Billy Shaw hem had laten horen. Ze spraken af elkaar te ontmoeten in het Palladium in Londen voor Benny Goodmans Europese tournee van 1950. Toots voegde zich op mondharmonica bij het sextet van de klarinettist, dat hij ook begeleidde in Denemarken en Zweden.
Hij bleef enige tijd in Zweden, waar hij Zweeds leerde spreken. Terwijl hij met Reinhold Svensson (orgel) speelde in een hotel in Stockholm, zag hij Charlie Parker binnenkomen, en begon hij meteen noot voor noot het refrein van “Lover Man” te spelen zoals Bird het had opgenomen. De saxofonist, gecharmeerd, verklaarde: “Dat is het grootste eerbetoon dat men aan mijn muziek kan brengen.” Maar hij wist toen nog niet dat hij Parker binnenkort in Philadelphia zou terugzien.
In 1951 toerde hij door België met zanger en gitarist Bobbejaan Schoepen.
In november 1951 slaagde hij erin naar de Verenigde Staten te emigreren als werknemer van Sabena Airlines in New York, waar hij zes maanden werkte. In 1952 kreeg hij eindelijk zijn kostbare document: de greencard. Toots Thielemans zou later tot Amerikaans staatsburger genaturaliseerd worden.
Het George Shearing Quintet
Hij nam deel aan opnamesessies met Wardell Gray en Dinah Washington, en sloot zich uiteindelijk weer aan bij de Charlie Parker All Stars in Philadelphia. Toots werd vervolgens aangenomen voor een zeer vruchtbare samenwerking binnen het George Shearing Quintet, voornamelijk op gitaar, onder meer gedurende zeven jaar. Toch speelde hij af en toe ook mondharmonica, zoals op het nummer “Body and Soul”, opgenomen in 1953. Thielemans' gebruik van de mondharmonica, en meer bepaald van de Rickenbacker 325-gitaar eind jaren 1950, zou later een jonge John Lennon overtuigen om dezelfde instrumenten te gebruiken. Tussen 1953 en 1955 nam de groep vier albums op met Cal Tjader op vibrafoon, Al McKibbon op contrabas en Bill Clark op drums: “When Lights Are Low”, “An Evening With The George Shearing Quintet”, “A Shearing Caravan” en “Shearing in Hifi” (MGM Records). Eind 1959 verscheen “Latin Affair” (Capitol Records), een album dat het einde markeerde van een vruchtbare samenwerking en een vertrek op het hoogtepunt: bijna 50 jaar na de release werd het album door muziekcriticus Tom Moon uitgeroepen tot een van de 1000 platen die je gehoord moet hebben voor je sterft. In 1960 verscheen ten slotte een liveplaat, “On the Sunny Side of the Strip”, opnieuw bij Capitol.
De rijke discografie van het George Shearing Quintet met Jean Thielemans, tussen 1953 en 1960, omvat aldus veertien studioalbums, één liveplaat en twee compilaties (één voor MGM Records, één voor Capitol Records). Opmerkelijk is dat, zoals destijds vaak het geval was bij Capitol Records, de muzikanten helaas niet vermeld werden op de originele albumhoezen.
Een compilatie, “Just For You – Live In The 1950's”, samengesteld uit drie voorheen onuitgegeven liveconcerten, verscheen in 2000 op het label “Jazz Band Records”; de opnames dateren van tussen 1956 en 1958 en werden gemaakt in Zardi's in Hollywood, de Basin Street Night Club en The Roundtable in New York.
Vervolgens nam hij deel aan de grote tournee van de Birdland All Stars, waarin hij de enige Europese muzikant was naast Count Basie (piano), Lester Young (tenorsaxofoon) en Billie Holiday (zang).
Bluesette en de doorbraak
Hij stond op het podium tijdens de wereldtournees van Roy Eldridge en Zoot Sims, en greep de kans aan om ook enkele soloconcerten te geven. Roy Eldridge bezorgde hem zijn eerste ervaringen naast Lena Horne en Chico Hamilton.
Eind 1962 componeerde hij “Bluesette”, een compositie die een standard zou worden en hem internationale faam zou bezorgen. In dit stuk ontwikkelde hij een nieuwe klank door tegelijk te fluiten en gitaar te spelen.
Tijdens de jaren 1960 ontmoette Toots ook Quincy Jones, die dat decennium een twintigtal filmmuzieken zou componeren: tussen hen ontstond een langdurige vriendschap en professionele band die nooit verzwakte. Deze belangrijke ontmoeting stelde hem in staat om zijn intrede te doen in de Amerikaanse filmmuziekindustrie.
Met zijn auteursrechten verdiende Toots genoeg geld om een rode Cadillac te kopen, een appartement in Manhattan op de 68e straat, en een mooie villa aan het water in Montauk, een vissersdorpje aan de punt van Long Island: die kuststrook zou in die periode zijn hoofdverblijfplaats worden. Vanaf 1970 keerde hij vaak terug naar zijn geboorteland. België herontdekte hem dankzij de concerten die contrabassist Roger Vanhaverbeke voor hem regelde. Dat leverde hem engagementen op in Nederland, Zweden en zelfs Duitsland, met de Big Band van Kurt Edelhagen.
Volgens het jazzmagazine Jazz Hot zou men, als men de pareltjes uit zijn omvangrijke discografie moest kiezen, denken aan: “The Sound”, een album dat hij in 1955 opnam met Ray Bryant en Oscar Pettiford (door Down Beat met 4 sterren beoordeeld); “Man Bites Harmonica”, een album met Kenny Drew, Pepper Adams, Wilbur Ware en Art Taylor; zijn ontmoeting met Elis Regina (1972), “Brazil Project” (1991); maar vooral het album “Affinity”, dat hij in 1978 opnam samen met Bill Evans op piano.
De laatste decennia
In 1981 kreeg hij plots een hartaanval, waardoor hij de vaardigheid in zijn linkerhand verloor. Maar Toots gaf zijn carrière als mondharmonicaspeler daarom niet op, en bleef de wereld rondreizen om bijna 200 concerten per jaar te geven.
In de jaren 1980 breidde hij zijn repertoire nog verder uit en werkte hij mee aan tal van jazzalbums met Jaco Pastorius en Peter Erskine, aan rockalbums met Billy Joel, en aan popalbums met Julian Lennon.
De naam van Toots Thielemans staat in 1984 ook vermeld bij de muzikanten van Frank Sinatra op het album “L.A. Is My Lady”, met name op het nummer “Mack the Knife”. Later verklaarde hij: “Maar ik heb daar maar heel kleine dingen op gedaan. De plaat werd geproduceerd door mijn vriend Quincy Jones. Aanvankelijk was ik gevraagd voor een heel album met Sinatra. Ik had me voorbereid. Maar op het laatste moment werd alles afgelast. Ik vernam later dat Sinatra niet hield van wat ik had gedaan. Dat gebeurt! En ik kan het begrijpen. Maar ik was zo teleurgesteld dat ik er gordelroos van kreeg. Nooit de kans gehad te hebben om met Sinatra te spelen bleef een van de grote spijtgevoelens van mijn leven.”
Weduwnaar en hertrouwd met Huguette, aan wie hij het nummer “For My Lady” opdroeg, vestigde hij zich in 1991 definitief in La Hulpe, bij Brussel, naast zijn woning in New York.
In 1998 werkte hij mee aan de single “Le Bal des gueux” van Alec Mansion, ten voordele van Operatie Thermos, die maaltijden uitdeelt aan daklozen in de stations. Het nummer werd uitgevoerd door achtendertig artiesten en bekende figuren, onder wie Toots Thielemans en talrijke andere bekende Belgen van die tijd.
Als erkend solist op de mondharmonica werden zijn geestdriftige muzikale bijdragen opgenomen voor filmmuziek zoals “Midnight Cowboy”, “The Getaway”, “Sugarland Express”, “Cinderella Liberty”, “Turks Fruit” en “Jean de Florette”, onder andere, en speelde hij ook mee voor het televisieprogramma “Sesamstraat”.
Bovenal een jazzmuzikant, werd hij de onbetwiste referentie op de mondharmonica; we danken hem interpretaties van werk van Henry Mancini, van Tin Pan Alley (het tijdperk van Al Jolson-Buddy DeSylva), en van Hoagy Carmichael, en hij is te horen op albums van Charlie Haden, Ella Fitzgerald, David Sanborn, Quincy Jones, Bill Evans, Natalie Cole, Pat Metheny, Paul Simon, Oscar Peterson, Nick Cave, Frank Sinatra en Ray Charles, onder andere.
Al deze samenwerkingen leverden hem bovendien op dat hij vijf decennia lang telkens opnieuw de categorie “Diverse instrumenten” won in het Amerikaanse jazzmagazine Down Beat.
In 2002 verleende koning Albert II hem de titel van baron. Hij werd in 2005 genomineerd voor de titel “De Grootste Belg” en eindigde twintigste in de Vlaamse versie en vierenveertigste in de Franstalige versie. Op 23 januari 2010 voegde hij zich bij Philip Catherine op het podium in de kerk van Liberchies in België, ter gelegenheid van het concert voor de honderdste verjaardag van de geboorte van Django Reinhardt in datzelfde dorp.
Op 12 maart 2014 kondigde hij het einde van zijn muzikale carrière aan. Toots Thielemans overleed op natuurlijke wijze na een val, op 22 augustus 2016. Hij werd op 27 augustus 2016 begraven in La Hulpe, zijn woonplaats, waarvan hij sinds 1993 ereburger was. Op 30 januari 2017 werd een herdenkingsmunt geslagen te zijner ere. Ook in La Hulpe staan twee beeldhouwwerken: het eerste, tussen het gemeentehuis en het kleine museum, toont hem zittend op een bank; het tweede is een buste van hem in het gehucht Gaillemarde, waar hij woonde.
Brussels — the early years
His parents ran a café at 241 Rue Haute, in the heart of the working-class Marolles district of Brussels, where an accordionist played regularly and young Jean-Baptiste loved to watch and listen to him. Noticing his son's interest in the instrument, his father gave him his first instrument when he was three years old... though it was made of cardboard.
No one in the Thielemans family was a musician, but he was soon playing popular tunes of the day on request in the family bar — plenty of musette, La Tonkinoise, or The Internationale. His father had sympathies for Léon Blum's left. Seeing his talent, and the success he already had with customers, his parents encouraged him and found him a teacher.
In 1929, the Thielemans family left the neighbourhood to take over a haberdashery, lingerie and workwear shop on the town square in Molenbeek: “Au Palais du Cache-Poussière.” Jean-Baptiste attended primary school on Rue de la Prospérité in Molenbeek, and secondary school at the Athénée Royal de Koekelberg.
In the 1930s, young Jean-Baptiste discovered the harmonica at the cinema, in a film starring James Cagney. He then bought his first diatonic harmonica, an instrument whose “blow-draw” action would help him better control the asthma that affected him his whole life.
Around 1938, at 16, he discovered the full range of the harmonica by trying to replay film music played by Ray Ventura, Larry Adler and Max Geldray. In 1939, he decided to switch to buying his first chromatic harmonica, and enrolled in mathematics at the ULB (Université libre de Bruxelles). He failed his first year at university, but already had other career plans.
The outbreak of the Second World War forced the universities to close and prevented him from continuing his studies. During the Occupation, he developed a strong passion for jazz, and his harmonica playing progressed quickly; he played what he heard on the radio, and discovered Louis Armstrong and Fats Waller on a wind-up gramophone.
The war, the guitar, and the name “Toots”
In 1941, Jean-Baptiste fell ill and was confined to bed. His friend Gilbert came to visit him with a guitar. Jean-Baptiste wanted to try it, and Gilbert made a bet: “If you manage to play that, I'll give you my guitar!” The deal was struck. After a few minutes listening to a Django Reinhardt record, Jean-Baptiste — until then a young accordionist-harmonicist — became a guitarist, learning to play by instinct and by ear. A photograph attests to his presence in 1942, when, together with young Belgian musicians, he welcomed Django Reinhardt — who became his idol — as he stepped off the train at Gare du Nord in Saint-Josse-ten-Noode.
He then turned to the guitar, which he practised with passion.
At the Liberation, now seasoned, he joined Le Jazz Hot, Herman Sandy's band. He was soon regarded, alongside René Thomas, as one of the best guitarists in Belgium.
Aware of his musical talents, Herman Sandy and Jacky Theunis felt that “Jean-Baptiste” wasn't “hip” enough, and that he should choose a more American-sounding first name. “And why not 'Toots', like the trumpeter-composer-arranger Toots Camarata, or Toots Mondello, Lionel Hampton's saxophonist?” — names the papers were talking about at the time.
After a moment's thought, Jean-Baptiste was convinced: “Toots it is!” Far more swinging than “Jean-Baptiste,” he had no idea then that this new nickname would stick with him for the rest of his life.
Toward America
Toots Thielemans joined Robert De Kers' orchestra in 1946, then played in those of Yvon Debie and Rudy Bruder. Still a “fine guitarist,” he was by now increasingly seen as a phenomenon on the chromatic harmonica, on which he improvised in the spirit of Charlie Parker.
At the end of 1947, he seized an unexpected opportunity to accompany his uncle, who was travelling to New York on business: it would be his first trip to the United States, where he dreamed of building a career under his new name. During his stay, Toots Thielemans made the rounds of the clubs, jammed on harmonica on 52nd Street, and met Billy Taylor, Howard McGhee, Lennie Tristano and Hank Jones. He was also photographed by journalist and photographer William P. Gottlieb, playing guitar to accompany clarinettist Joe Marsala on the terrace of the Hickory House, 144 West 52nd Street, New York.
He then turned up in Miami, where Billy Shaw, Benny Goodman's manager, noticed him playing Chuck Wayne's guitar. Billy recommended him to the clarinettist, and a few months later they invited him to join them in New York. But visa and green card applications took a long time and often failed.
With no way to stay, Toots returned to Belgium and had to wait another four years before he could truly move abroad. Recognised as one of Belgium's most creative jazzmen, he took part, on guitar, in the Nice festival in 1948 with Jean Leclère (piano, vibraphone), and in the Paris International Jazz Festival All Stars at the Salle Pleyel in early May 1949. Jam sessions finally gave him the chance to meet his idol, Charlie Parker, as well as to rub shoulders with Sidney Bechet and a certain Miles Davis, on his first trip abroad. He would meet Bird again during his stay in Sweden from 1950 to 1952.
The guitar became his best ambassador during this period, but Toots always kept an accordion and never parted with his harmonicas. His fellow musicians teased him whenever he picked up the harmonica: “It's a toy, throw that away!” they said. But they were wrong, because Toots had already found the sound that would make him immortal, with his long, essential notes, his modulations, his bends and his resonances.
On 22 August 1949, he married Netty and left for Italy with saxophonist Flavio Ambrosetti for a tour. On arriving in Rome, he met Benny Goodman, who remembered enjoying the recordings Billy Shaw had played for him. They agreed to meet at the London Palladium for Benny Goodman's 1950 European tour. Toots joined the clarinettist's sextet on harmonica, and also accompanied him in Denmark and Sweden.
He stayed in Sweden for a while, learning to speak Swedish. While playing with Reinhold Svensson (organ) at a hotel in Stockholm, he saw Charlie Parker walk in, and immediately began playing, note for note, the chorus of “Lover Man” as recorded by Bird. The saxophonist, charmed, declared: “That's the greatest tribute anyone could pay to my music.” But he didn't yet know he would soon meet Parker again in Philadelphia.
In 1951, he toured Belgium with singer and guitarist Bobbejaan Schoepen.
In November 1951, he managed to emigrate to the United States as an employee of Sabena Airlines in New York, where he worked for six months. In 1952, he finally obtained the precious document he needed: the green card. Toots Thielemans would later be naturalised as an American citizen.
The George Shearing Quintet
He took part in recording sessions with Wardell Gray and Dinah Washington, and eventually rejoined the Charlie Parker All Stars in Philadelphia. Toots was then hired for a highly fruitful collaboration with the George Shearing Quintet, mainly on guitar, for seven years among other things. He would nonetheless play harmonica from time to time, as on the track “Body and Soul,” recorded in 1953. Thielemans' use of the harmonica, and more specifically of the Rickenbacker 325 guitar in the late 1950s, would later convince a young John Lennon to use the same instruments. Between 1953 and 1955, the group recorded four albums with Cal Tjader on vibraphone, Al McKibbon on double bass and Bill Clark on drums: “When Lights Are Low,” “An Evening With The George Shearing Quintet,” “A Shearing Caravan,” and “Shearing in Hifi” (MGM Records). At the end of 1959, “Latin Affair” (Capitol Records) was released, an album that marked the end of a fruitful collaboration and a departure at the height of success: almost 50 years after its release, the album was named by music critic Tom Moon as one of the 1,000 records to hear before you die. In 1960, a live album, “On the Sunny Side of the Strip,” was finally released, again on Capitol.
The George Shearing Quintet's rich discography with Jean Thielemans between 1953 and 1960 thus comprises fourteen studio albums, one live album and two compilations (one for MGM Records, one for Capitol Records). It should be noted that, as was often the case at Capitol Records at the time, the musicians were unfortunately not credited on the original album sleeves.
A compilation, “Just For You – Live In The 1950's,” drawn from three previously unreleased live concerts, was released in 2000 on the “Jazz Band Records” label; the recordings date from between 1956 and 1958 and were made at Zardi's in Hollywood, the Basin Street Night Club, and The Roundtable in New York.
He then took part in the great Birdland All Stars tour, in which he was the only European musician alongside Count Basie (piano), Lester Young (tenor saxophone) and Billie Holiday (voice).
Bluesette and international fame
He appeared on stage during the world tours of Roy Eldridge and Zoot Sims, taking the opportunity to give a few solo concerts as well. Roy Eldridge gave him his first experiences alongside Lena Horne and Chico Hamilton.
He composed “Bluesette” at the end of 1962, a composition that would become a standard and bring him international fame. In this piece, he developed a new sound by whistling and playing guitar at the same time.
During the 1960s, Toots also met Quincy Jones, who would compose some twenty-one film scores during that decade: a long-lasting friendship and professional partnership formed between them that never wavered. This important meeting allowed him to enter the American film music industry.
With his royalties, Toots earned enough money to buy a red Cadillac, an apartment in Manhattan on 68th Street, and a lovely villa by the water in Montauk, a fishing village at the tip of Long Island: this stretch of ocean would become his main residence during this period. From 1970 onward, he made frequent trips back to his homeland. Belgium rediscovered him thanks to the concerts arranged for him by double bassist Roger Vanhaverbeke. This led to engagements in the Netherlands, Sweden, and even Germany with Kurt Edelhagen's Big Band.
According to the jazz magazine Jazz Hot, if one had to pick the gems from his abundant discography, they would be: “The Sound,” an album he recorded in 1955 with Ray Bryant and Oscar Pettiford (rated 4 stars by Down Beat); “Man Bites Harmonica,” an album with Kenny Drew, Pepper Adams, Wilbur Ware and Art Taylor; his encounter with Elis Regina (1972), “Brazil Project” (1991); and above all the album “Affinity,” recorded with Bill Evans on piano in 1978.
The later decades
In 1981, he suddenly suffered a heart attack that robbed him of the dexterity of his left hand. But Toots did not give up his career as a harmonica player, and continued to travel the world, giving close to 200 concerts a year.
In the 1980s, he further expanded his repertoire, collaborating on numerous jazz albums with Jaco Pastorius and Peter Erskine, on rock albums with Billy Joel, and on pop albums with Julian Lennon.
Toots Thielemans is also credited among Frank Sinatra's musicians in 1984 on the album “L.A. Is My Lady,” notably on the track “Mack the Knife.” He later explained: “But I only did very small things on it. The record was produced by my friend Quincy Jones. At first, I had been approached to do a whole album with Sinatra. I had prepared for it. But at the last minute, everything was cancelled. I later learned that Sinatra hadn't liked what I had done. It happens! And I can understand it. But I was so disappointed that I broke out in shingles. Never having had the chance to play with Sinatra remained one of the great regrets of my life.”
Widowed and remarried to Huguette, to whom he dedicated the song “For My Lady,” in addition to his New York home he settled permanently in La Hulpe, near Brussels, in 1991.
In 1998, he took part in the single “Le Bal des gueux” by Alec Mansion, in aid of Opération Thermos, which distributes meals to the homeless in train stations. The song was performed by thirty-eight artists and public figures, including Toots Thielemans and many other well-known Belgians of the time.
A recognised soloist on the harmonica, his playful musical performances were recorded for film scores such as “Midnight Cowboy,” “The Getaway,” “Sugarland Express,” “Cinderella Liberty,” “Turks Fruit,” and “Jean de Florette,” among others, and he also played for the television programme “Sesame Street.”
A jazz musician above all, he became the undisputed reference on the harmonica; he is remembered for his interpretations of works by Henry Mancini, of Tin Pan Alley standards (from the Al Jolson–Buddy DeSylva era), and of Hoagy Carmichael, and he appears on albums by Charlie Haden, Ella Fitzgerald, David Sanborn, Quincy Jones, Bill Evans, Natalie Cole, Pat Metheny, Paul Simon, Oscar Peterson, Nick Cave, Frank Sinatra, and Ray Charles, among others.
All these collaborations also made him the recurring winner, for five decades, of the “Miscellaneous Instrument” category in the American jazz magazine Down Beat.
In 2002, King Albert II granted him the title of baron. He was nominated for the title “De Grootste Belg” (“The Greatest Belgian”) in 2005, finishing twentieth in the Flemish version and forty-fourth in the French-speaking version. On 23 January 2010, he joined Philip Catherine on stage at the church in Liberchies, Belgium, for the concert marking the hundredth anniversary of Django Reinhardt's birth in that same village.
On 12 March 2014, he announced the end of his musical career. Toots Thielemans died of natural causes after a fall, on 22 August 2016. He was buried on 27 August 2016 in La Hulpe, his hometown, of which he had been an honorary citizen since 1993. On 30 January 2017, a commemorative coin was struck in his honour. Also in La Hulpe, there are two sculptures: the first, located between the town hall and the small museum, shows him seated on a bench; the second is a bust of him located in the hamlet of Gaillemarde, where he lived.
